روش های تخصصی ریکاوری SSD: از PC-3000 تا Chip-Off؛ حفظ اطلاعات در سطح تراشه
بیش از ۶۰٪ از کاربرانی که پس از حذف اطلاعات از SSD، اقدام به ریکاوری میکنند، بهدلیل فعال بودن فرمان TRIM شانس بازگردانی اطلاعات شان را از دست میدهند.
در این مقاله با روش هایی آشنا میشویم که متخصصان بازیابی اطلاعات SSD به کار میبرند.
ریکاوری SSD به دلیل ساختار پیچیده و رمزنگاریهای داخلی (کنترلر موقع نوشتن، اطلاعات رو رمزگذاری میکنه و موقع خوندن، دوباره اونها رو رمزگشایی میکنه.)، نیازمند ابزارها و تخصص کاملاً متفاوتی میباشد. زمانی که خرابی از سطح نرم افزاری فراتر رفته و به کنترلر یا فریمور (Firmware) میرسد، نرمافزارهای عمومی کاملاً بیفایدهاند.
تجهیزات تخصصی ریکاوری اطلاعات ، چگونه بر ساختار پیچیده SSD غلبه میکنند
در بازیابی تخصصی SSD، وقتی کنترلر خراب میشود، متخصصان تلاش میکنند عملکرد آن را شبیهسازی کنند تا بتوانند اطلاعات را مستقیماً از NAND FLASH بخوانند. این فرآیند بسیار پیچیده است و نیازمند تجهیزاتی است که بتواند الگوریتمهای اختصاصی سازندگان را شبیهسازی کند.
درباره عملکرد کنترلر SSD بیشتر بدانید.→
این جدول، روش های تخصصی ریکاوری SSD را بر اساس سطح آسیب و میزان تخصص لازم برای اجرای آنها، مقایسه میکند.
| روش بازیابی (Recovery Technique) | مشکل اصلی مورد هدف (Target Issue) | نحوه بازیابی (Mechanism) | نرخ موفقیت تخمینی (Estimated Success Rate) | سطح تخصص و هزینه (Expertise & Cost) |
|---|---|---|---|---|
| ۱. بازیابی نرمافزاری (Software) | حذف نرم افزاری، فرمت شدن تصادفی، خرابی جزئی پارتیشن (پیش از اجرای کامل TRIM). | اسکن عمیق سکتورها برای بازیابی اطلاعات باقیمانده (File Signatures) در فضای بلاکهای آزاد نشده. | متوسط به بالا (تنها در صورت توقف فوری استفاده از SSD) | آسان / کمهزینه: توسط کاربر یا متخصصان عمومی قابل انجام است. در برابر TRIM قدرت کمی دارد. |
| ۲. تعمیر فریمور و کنترلر (Controller/Firmware) | خطاهای مهلک کنترلر، نمایش ظرفیت صفر (Capacity Zero)، عدم شناسایی SSD، خرابی Map Table. | اتصال تخصصی به NANDها، بازسازی و اصلاح الگوریتمها و جداول آدرسدهی داخلی (Mapping Table) توسط ابزارهای مهندسی. | متوسط رو به بالا (وابسته به نوع کنترلر و میزان آسیب) | بسیار تخصصی / پرهزینه: نیاز به دانش عمیق فریمور و سختافزار SSD. صرفاً در آزمایشگاههای تخصصی بازیابی. |
| ۳. بازیابی تراشه (Chip-Off) | خرابی کامل PCB، آسیب جدی الکتریکی، خرابی فیزیکی کنترلر. | خارجکردن (NAND Chips)، خواندن اطلاعات خام آنها (Raw Data) و بازسازی ساختار کنترلر | بالا (در صورتی که تراشههای NAND آسیب ندیده باشند) | نهایت پیچیدگی / بالاترین هزینه: زمانبرترین و پرهزینهترین روش. نیاز به مهارت الکترونیک، لحیمکاری و ابزارهای گرانقیمت. |
۱.PC-3000 SSD: ابزار تخصصی ریکاوری اطلاعات
- ماهیت ابزار: PC-3000 SSD (تولید شرکت Ace Laboratory) یک دستگاه تخصصی بوده که به متخصصان اجازه میدهد تا با کنترلرSSD در سطح سختافزاری ارتباط برقرار کنند. این ابزار در واقع یک “محیط مجازی” ایجاد میکند که الگوریتمهای مدیریت اطلاعات و فریمور هارد را شبیهسازی میکند.
- وظیفه محوری: PC-3000 میتواند با دسترسی به Service Area هارد، خطاهای فریمور را اصلاح کند یا نقشه آدرسدهی (Translator/Mapping Table) را که محل دقیق اطلاعات روی تراشهها را مشخص میکند، بازسازی نماید. این کار باعث میشود SSD دوباره موقتاً شناسایی شود و اطلاعات قابل خواندن باشند.
روشهای ریکاوری SSD سختافزاری کداماند؟
ریکاوری در سطح کنترلر (F/W Repair)
این روش زمانی استفاده میشود که کنترلرSSD از نظر فیزیکی سالم است، اما نرمافزار داخلی آن (فریمور) دچار مشکل شده است (مانند خرابیهای ناشی از نوسان برق، باگ در به روزرسانی یا Bad Block های گسترده):
- فرآیند: متخصص با استفاده از PC-3000، هارد را در حالت Safe Mode (حالت کارخانه) قرار میدهد و سپس فریمور معیوب را ترمیم کرده یا نقشه آدرسدهی را استخراج میکند تا اطلاعات بازیابی شوند.
روش Chip-Off: خواندن مستقیم تراشهها
این روش زمانی به کار میرود که کنترلر یا برد اصلی (PCB) SSD دچار آسیب فیزیکی جدی (مانند سوختگی یا اتصال کوتاه) شده و امکان برقراری ارتباط با آن وجود ندارد:
- فرآیند:
- جدا کردن تراشه: تراشههای فلش NAND با دقت و ظرافت از برد اصلی جدا میشوند.
- استخراج خام: تراشهها به دستگاههای NAND Reader متصل شده و اطلاعات خام (Raw Data) استخراج میشود.
- مونتاژ مجازی: این اطلاعات خام، فاقد هرگونه نظم و رمزگشایی هستند. متخصص باید با استفاده از PC-3000 و دانش عمیق خود از الگوریتم Wear Levelling و رمزنگاری سازنده، این اطلاعات پراکنده و رمزگذاری شده را بهصورت بازسازی نرمافزاری اطلاعات در اورد.
یکی دیگر از روش های تخصصی ریکاوری SSD ریکاوری به روش Monolith: پیچیدهترین چالش ریکاوری
این روش برای فلش مموریها و SSDهای M.2 بسیار کوچک (Micro-SSD) که تراشههای آنها بهصورت یکپارچه ساخته شدهاند، استفاده میشود:
- چالش: در این نوع SSD ، تراشه فلش و کنترلر در یک پکیج واحد (Single Chip) قرار دارند. جداسازی فیزیکی غیرممکن است.
- راهکار:در این مرحله، متخصص با شناسایی نقاط اتصال داخلی (Service Points) و انجام لحیمکاری بسیار دقیق بر روی تراشه (Wire Bonding)، مستقیماً به مسیرهای ارتباطی داخلی حافظه (BUS) متصل میشود. از این طریق، امکان دسترسی مستقیم به اطلاعات و استخراج اطلاعات از سطح تراشه بدون نیاز به کنترلر اصلی فراهم میگردد. این روش نیازمند میکروسکوپ، تجهیزات تخصصی و مهارت فوقالعاده بالایی است.
6. نکات طلایی متخصصان برای افزایش شانس بازیابی
- قطع فوری SSD پس از حذف اطلاعات
- بررسی مدل کنترلر قبل از انتخاب روش های ریکاوری ssd
- تهیه بکاپ کامل از ایمیج NAND
- استفاده از سیستم آفلاین و ایمن
- توجه به سازگاری نسخه فریمور
راه حل نهایی
روش های تخصصی ریکاوری SSD فراتر از قابلیتهای هر نرمافزاری هستند. این روش ها ترکیبی از مهندسی معکوس، الکترونیک پیشرفته و استفاده از ابزارهای پیشرفته مانند PC-3000 SSD هستند.
در مواجهه با خرابیهای سختافزاری SSD، هرگونه تلاش برای تعمیر یا استفاده از نرمافزار نه تنها بیفایده است، بلکه میتواند وضعیت را از یک خرابی قابل ریکاوری (مانند F/W Fault) به یک خرابی غیرقابل ریکاوری (مانند سوختگی کنترلر) تبدیل کند. ریکاوری اطلاعات در SSDهای معیوب، تنها در مراکز بازیابی اطلاعات و با استفاده از روش های تخصصی مانند Chip-Off و دستگاه PC-3000 امکانپذیر است.
چه زمانی Chip-off کار امد است ؟
اسیب فیزیکی بر روی چیپ ها بسته به شدت آسیب ، chip-off و برداشتن چیپها و سپس بازسازی (imaging + ECC / correction) ممکن است موفق باشد ولی اگر چیپها فیزیکی کاملاً آسیبدیده باشند یا بخشهایی از NAND قابلخواندن نباشد، بازیابی ناقص یا غیرممکن خواهد بود.
یا به عنوان مثال اگر SSD دیگر توسط سیستم شناسایی نشود، یا ظاهرشود ولی پارتیشن/فایلها ناپدید شده باشند،ابتدا سعی در تعمیر/تعویض کنترلر و بازیابی فیرموِر (یا استفاده از ابزارهایی مثل PC-3000 برای نجات فیرموِر)؛ انجام میشود. اگر کنترلر قابلنوسازی نیست، گاهی chip-off و خواندن چیپها راهحل است اما این مسیر پیچیده و پر هزینه است. موفقیت به نوع SSD، وجود/نبود رمزنگاری، و وضعیت فیزیکی NAND بستگی دارد.
سؤالات متداول (FAQ)
۱. آیا هر کسی میتواند ابزار PC-3000 SSD را خریداری کند؟
-خیر، این ابزار گرانقیمت، نیازمند آموزشهای تخصصی و مجوزهای خاص است و استفاده از آن منحصراً در اختیار آزمایشگاههای حرفهای ریکاوری اطلاعات است.
۲. فرمان TRIM چگونه بر ریکاوری Chip-Off تأثیر میگذارد؟
-فرمان TRIM باعث میشود بلوکهایی که اطلاعات آنها حذف شدهاند، بلافاصله در سطح تراشه “صفر” شوند. اگر اطلاعات قبل از خرابی SSD حذف شده باشند، حتی با روش Chip-Off هم ممکن است بازیابی آنها غیرممکن باشد.
۳. هزینه ریکاوری با روش Chip-Off چقدر است؟
-هزینه ریکاوری با روش Chip-Off به دلیل پیچیدگی بسیار زیاد، زمانبر بودن فرآیند و نیاز به مهارتهای الکترونیک پیشرفته، معمولاً در بالاترین سطح قیمتگذاری خدمات ریکاوری قرار میگیرد.
برای چک و بررسی اولیه SSDتان با مشاورین ما در ارتباط باشید.→